Zapraszamy do pierwszego artykułu z cyklu studiów nad Głuchotą (Deaf Studies).
Co tydzień będziemy streszczać i omawiać kilka wybranych artykułów naukowych dotyczących języków migowych oraz kultury Głuchych. Będą to głównie badania i artykuły opracowane w Polsce, ale pojawią się też te zagraniczne i omawiające tematy bieżące.
Pierwszy artykuł poświęcamy przekładowi polskiej poezji na Polski Język Migowy (PJM). Tłumaczenie z jednego języka na drugi jest trudne ale jeszcze trudniejsze jest tłumaczenie literatury pięknej, a tym bardziej poezji. Jak zatem poradzono sobie z tym zadaniem w poezji śpiewanej?
Trudy i zabiegi w tłumaczeniu „Jeremy” rapera OKI’ego
- Imię i nazwisko osoby autorskiej: Martyna Solska
- Rok wydania: 2026
- Słysząca/głucha/Głucha? – Słysząca
- Wiedza o kulturze Głuchych/PJM? – Tak. Absolwentka filologii PJM
- Konsultacje/współpraca z tłumaczkami PJM? – Tak. Dwie tłumaczki PJM.
- Konsultacje/współpraca z g/Głuchymi wychowanymi w PJM? – Tak. Współpraca z artystką języka migowego, głównie tworzącą poezję Visual Vernacular. Do tego nad pisaniem pracy sprawowała pieczę słysząca promotorka, wykładowczyni i współtwórczyni programu filologii PJM w Warszawie.
Jak tłumaczyć rym, rytm i slang na Polski Język Migowy? Wymaga to znajomości języka i kreatywności, ale nie jest niemożliwe.
Polski rap ma to do siebie, że używa polskich i angielskich słów oraz zwrotów. Często też odnosi się do znanych osób, nazw alkoholu, przekleństw, wydarzeń, gier słównych a także używa slangu i przekleństw. Czy przetłumaczenie tak złożonej treści na Polski Język Migowy jest realne? Okazuje się, że tak.
Wymaga to ogromu przygotowań i konsultacji ze specjalistkami PJM, zarówno tymi które od dzieciństwa migają jak i tymi profesjonalnie zajmującymi się tłumaczeniem z mówionego i pisanego polskiego na PJM.
Tłumaczenie rapu jest o tyle trudniejsze, gdyż nie tylko tłumaczy się to co jest mówione, ale też jak jest mówione – jakie są rymy, rytm, prędkość śpiewania, muzyka itd. Dopiero od kilkunastu lat różne osoby podejmują próby przetłumaczenia piosenek na języki migowe. Próbują, doskonalą się, wymieniają wiedzą z innymi śmiałkami i tak krok po kroku tworzy się wiele poradników i kursów rzetelnego tłumaczenia poezji, czy muzyki na dany j. migowy.
Autorka artykułu podjęła się podobnego wyzwania. Przetłumaczyła piosenkę rapera OKI’ego pt. „Jeremy” na PJM. Zrealizowała zadanie w 5 etapach. A jakie to etapy?
Etap I – Analiza tekstu
Autorka siada nad tekstem i zadaje sobie pytania: Jaka jest historia powstania piosenki? Kto to śpiewa? Jakie są odniesienia kulturowe w tej piosence? Jakich użyto slangów, zapożyczeń, metafor?
Spisuje wersy z rapu i wyjaśnia każdy z nich np:
- „OKI to eksportowy towar, jak Jeremy, Jeremy – Nawiązanie do migracji Jeremiego Sochana do USA, aby grać w lidze NBA; porównanie kariery rapera do kariery koszykarza.”
- „First class seat, sippin’ on Hennessy z moją B, queen – Lot w klasie pierwszej lub premium; podmiot liryczny sączy ekskluzywny alkohol (koniak Hennessy) w towarzystwie ważnej dla niego kobiety. Scena podkreśla luksus, wysoki status i hednistyczny styl życia.”
I tak dalej, i tak dalej. Na razie nie różni się to niczym od przeciętnych przygotowań do tłumaczenia.
Etap II – Opracowanie pierwszej wersji tłumaczenia z g/Głuchą lektorką
Tutaj wchodzi już zetknięcie z PJM i osobą g/Głuchą. Ważne jest aby taka osoba zobaczyła przygotowany w pierwszym etapie tekst i powiedziała co wydaje się zrozumiałe od razu a co jest nieznane przeciętnej osobie g/Głuchej.
Dlaczego g/Głusi wiedzą mniej o polskiej kulturze i j. polskim niż typowi polacy?
Trzeba pamiętać, że g/Głusi od lat byli uczeni metodą oralną (zakaz migania w szkołach) i przez to mają niewielką wiedzę o kulturze słyszących (historii, lekturze, zwyczajach), zwrotach językowych, anglicyzmach i innych tego typu. Również przeciętna treść w Internecie nie jest dla nich dostępna (bo nie jest w języku migowym), więc trzeba dołożyć dodatkowych starań aby g/Głuchy odbiorca zrozumiał „ukrytą” treść piosenki.
Dużo osób g/Głuchych także nie rozumie za bardzo treści pisanej bo język polski jest złożony czasowo, gramatycznie i ma wiele odmian.
Dla typowego g/Głuchego w Polsce j. polski to język obcy, a językiem pierwszym i naturalnym jest Polski Język Migowy.
W trakcie takiej konsultacji wybiera się, które fragmenty wymagają dokładniejszego wytłumaczenia, a które z nichmożna jednak przedstawić skrótowo lub po prostu wizualnie w PJM. Jest to o tyle łatwiejsze, gdyż j. migowe są językami wizualno-przestrzennymi i korzystają cały czas z tej przestrzeni, która jest dookoła osoby migającej.
Pierwsze próby konsultacji pokazały, że w piosence „Jeremy” wiele zwrotów, słów czy odniesień jest nieznanych bez wiedzy o kulturze raperskiej, polskiej czy amerykańskiej. Coś więc trzeba z tym zrobić.
Etap III – Glosowanie
To tajemnicze słowo „glosowanie” oznacza zapisywanie poszczególnych słów j. fonicznego jako znaków j. migowego. Glosy są używane w badaniach nad j. migowymi i przy tworzeniu korpusów j. migowego. Aby skutecznie i łatwo opisać dany znak migowy wymyślono system opisów takich znaków. Ułatwiają one wymianę informacji między badaczami j. migowych i pomagają w analizie naukowej. Określają one typ i funkcję jaką dany znak migowy spełnia w wypowiedzi i też jako element wiedzy kulturowej Głuchych. W skrócie glosę można wyjaśnić jako „jak powinien zostać przetłumaczona treść pisana/mówiona na j. migowy, aby odbiorca zrozumiał cały przekaz jak najdokładniej”.
Aby lepiej przybliżyć glosę podamy trzy z jej licznych elementów (a po resztę zapraszamy do artykułu):
| Konwencja zapisu glosowego | Objaśnienie konwencji | Przykład użycia |
| ZNAK-ZNAK | dwa lub więcej słów języka polskiego odpowiadających jednemu znakowi w PJM | NAD-ZIEMIĄ |
| WSKAZ: (X) | znak kulturowy lub środowiskowy, np. powszechnie używane określenie w społeczności Głuchych | WSKAZ: (ON) |
| ID: (X) | identyfikator migowy konkretnej osoby (name sign) | ID: (JEREMY-SOCHAN) |
Autorka artykułu przyporządkowała znaki do każdego wersu piosenki OKI’ego aby przygotować się do odpowiedniego tłumaczenia. Np. dla fragmentu „Shout out Jeremiasz” zaproponowała znaki: „G: (WOW)” i „ID: (JEREMY-SOCHAN)”.
Etap IV – Konsultacja z ekspretkami
Tutaj nadchodzi najważniejszy etap korekt tłumaczeniowych i konsultacji.
Każda z tłumaczek PJM otrzymuje przed spotkaniem tekst piosenki oraz tabele, w których autorka artykułu spisała wszystkie wersy i zwroty oraz swoje propozycje tłumaczeń. Potem dyskutowano na temat intencji, wkazywano na fragmenty wymagające dopracowania a także proponowano lepsze znaki migowe aby g/Głusi lepiej zrozumieli przekaz. Również zmieniono kolejność migania poszczególnych znaków, aby brzmiało to bardziej naturalnie dla g/Głuchego odbiorcy czy bardziej podkreślono mimikę w niektórych momentach tłumaczenia, aby łatwiej było zrozumieć ton i intencję rapera w konkretnych fragmentach piosenki. Przede wszystkim jednak dodano znaki, które sprawiły, że przekład był bardziej raperski, miał rytm i znaki”rymowały się” . Ale jak to rym i rytm w j. migowym?
W j. migowym rytm pokazuje się swoim ciałem, prędkością migania, napięciem mięśni rąk lub twarzy, długością wykonywania danego znaku czy odpowiednim ruchem torsu, rąk, głowy w rytmie.
Rym jest trudniejszy, ale nie niemożliwy. Rym jest pokazywany poprzez użycie kilku znaków, które: wymagają tego samego kształtu dłoni, są migane w tym samym miejscu względem reszty ciała (np przy biodrze, po lewej stronie głowy, pod łokciem itp.), lub znaków które są migane w tym samym kierunku (np do przodu, na bok, w górę i w dół).
Etap V – Nagranie
Ostatnim etapem jest nagranie już końcowego dzieła tłumaczenia. Osoba występująca na nagraniu musi być odpowiednio oświetlona, mieć ubranie w konkretnym kolorze (czarne dla osób o jasnej karnacji i na odwrót, aby było widać dłonie i twarz). Kamera musi być wystarczająco daleko aby było widać wszystkie znaki, ale na tyle blisko, aby było widać mimikę, która jest jednym z najważniejszych elementów j. migowych. Najlepiej dodać do filmu napisy (ale tak by nie zasłaniały osoby migającej) no i oczywiście podkład muzyczny z piosenką.
Choć autorka artykułu sama nagrała swoje tłumaczenie to podkreśla, że bardzo ważne jest aby tłumaczeń, szczególnie muzyki, dokonywały osoby g/Głuche.
Dlaczego piosenki powinny tłumaczyć osoby g/Głuche a nie słyszące?
Jest o związane z poszanowaniem języków migowych, w tym PJM, jako naturalnych języków osób g/Głuchych, które ostatnimi czasami są „kradzione” przez słyszących. Słyszący na Instagramie czy TikToku migają swoje tłumaczenia piosenek i zdobywają ogromną popularność, dość często wypowiadając się na tematy o których nie mają pojęcia, wymyślając dziwne znaki na słowa w językach fonicznych a także często migają źle.
Projekty takie jak Deaf-led podkreślają aby to g/Głucha osoba migała, szczególnie, że dany język migowy (np. PJM, czy Amerykański Język Migowy (ASL)) jest dla tej osoby naturalnym językiem, a sama osoba g/Głucha swobodniej posługuje się ciałem jako użytkownik takiego języka wizualno-przestrzennego.
Napotkane problemy
W całym tym procesie tłumaczeniowym było dużo problemów, takich jak wtrącenia obcojęzyczne z angielskiego (które przetłumaczono na znaki PJM, poza słowem „baby„, które nie ma za dobrego odpowiednika w polskim więc użyto znaku z Amerykańskiego Języka Migowego). Nazwa rapera i imię oraz nazwisko koszykarza wymagały stworzenia osobnych znaków dla nich. Raper OKI dostał znak łączący znak na „JEŻ” i znak na „OK”, a koszykarz dostał znak stworzony ze znaków „10” i gestu wrzucania piłki do kosza.
Problemy z rymem, slangiem i porównaniami zostały rozwiązane bardzo ciekawie. Polecamy przeczytanie artykułu, gdyż są tam dokładne objaśnienia i zdjęcia znaków. Przytoczymy jedynie sytuację z przetłumaczeniem tekstu „bloki, skoki, kroki, foki”, gdzie „foki” oznacza „atrakcyjne, piękne kobiety”. Już z samego czytania czuć, że jest to dość skoczny rym, więc jak go przetłumaczyć? Tym bardziej, że słowo „foka” w PJM oznacza tylko ssaka morskiego i nic więcej?
Wymyślono coś co spełnia kilka celów: jest skoczne, wykorzystuje ten sam ruch rękami i wykorzystuje praktycznie ten sam kształt dłoni. Jeśli „foki” to piękne kobiety to może można użyć coś co je reprezentuje w inny sposób. Artystka głucha zaproponowała użycie glosu „CA: (IMITACJA-CHODU-W-SZPILKACH)” co idealnie wkomponowało się z resztą znaków „BLOKI”, „SKOKI”, „KROKI”. Zdjęcie fragmentu artykułu ze strony 234.
Bibliografia
Solska, Martyna. 2026. „Rap w rękach — przekład rapu na polski język migowy jako przykład tłumaczenia artystycznego”. Rocznik Przekładoznawczy, nr 20 (czerwca): 223–46. https://doi.org/10.12775/RP.2025.010.